06-01-2014, 02:03 AM
TRAGOVI RIMSKE METALURGIJE U ISTOČNOJ SRBIJI
Nalazi tragova rimskog rudarstva i metalurgije u istočnoj Srbiji su
veoma česti, ali nedovoljno i često sumarno tumačeni i publikovani. Gotovo na svakom
rimskom nalazištu ove oblasti konstatovani su nalazi metalne zgure i šljake, metalurških
peći, kalupa za livenje, livačkih posuda, poluproizvoda, odlivaka i sl. Ovo se naročito
odnosi na utvrđenja i naselja nastala posle napuštanja rimske Dakije u vreme cara
Aurelijana (272. god.n.e.), kada su prekinute rudarsko – metalurške aktivnosti u ovoj
provinciji. Težište eksploatacije rudnih resursa preneto je tada u provincije na desnoj
obali Dunava, Prvu Meziju i Priobalnu Dakiju, kao i dublje u unutrašnjost Balkanskog
poluostrva u Sredozemnu Dakiju i Dardaniju. Intenzivne rudarsko- metalurške
aktivnosti antičkog vremena na tlu istočne Srbije počinju krajem III veka, da bi doživele
procvat tokom IV i prve polovine V veka n.e. Najezda Atilinih Huna i pad granice na
Dunavu 441. godine prekinuli su rudarsko- metalurške aktivnosti, koje su bile
organizovane i kontrolisane od strane carske administracije. Međutim, već tokom
poslednje četvrtine V i početkom VI veka, u vreme careva Anastazija i Justina I, dolazi
do obnove rudarstva i metalurgije u Priobalnoj Dakiji, što je bilo uslovljeno
rekonstrukcijom gradova i utvrđenja na Dunavskoj granici. Tokom VI veka, obnovljeni
su rimski rudnici i metalurški centri na tlu istočne Srbije, koji su funkcionisali sve do
Avarske i Slovenske najezde krajem VI – početkom VII veka.
U istočnoj Srbiji u mogu se izdvojiti tri rimske rudarsko – matalurške oblasti:
1. gornji tok Peka, metalla Pincensia, 2. oblast između Bora, Zlota i Rgotine sa
dolinama pritoka Crnog Timoka i Timoka i 3. oblast u slivu Svrljiškog, Trgoviškog i
Belog Timoka, poslednje dve organizovane u territoria metallorum (?). Ove oblasti u
graničnom području Karpatskog i Balkanskog masiva područjem eruptivnih stena u
središtu, bogate su rudama zlata, srebra, bakra, gvožđa i olova. U dolini Peka, te Crnog i
Belog Timoka sa pritokama javljaju se sekundarne aluvijalne naslage zlata. Pored niza
lokaliteta sa ostacima rimskih rudarsko – metalurških radova, ističu se arheološka
nalazišta potvrđena kao metalurški centri. Na lokalitetu Kraku lu Jordan, na ušću
Brodice u Pek, sistematski je istražen utvrđen metalurški kompleks za proizvodnju
zlata, koji je delovao od kraja III do kraja IV – početka V veka. Na lokalitetu Tilva
Roš, nalazio se utvrđen centar crne metalurgije, u čijem podnožju je konstatovano
naselje i nekropola s kraja III – početka IV veka. Na Rgotskom kamenu nalazio se
utvrđen zanatsko – trgovinski centar, nastao takođe krajem III veka, koji je, sudeći po
istraženom delu nekropole, trajao sve do kraja IV veka. U horizontima života
kasnoantičke Romulijane od kraja IV do sredine VI veka, konstatovani su tragovi
metalurških delatnosti, uključujući i fascinantnu topioničarsku peć i pogon crne
metalurkije s kraja V – početka VI veka. Konačno centar za preradu obojenih metala,
srebra, bakra i olova nalazio se u utvrđenju Timacum Minus kod Knjaževca, gde je u
severoistočnom uglu tvrđave istražen kružni objekat za separaciju rude.
Urađene su preliminarne arheometalurške analize uzoraka sa pomenutih
nalazišta, koje su potvrdile arheološke nalaze tragova rimske metalurgije.
Nalazi tragova rimskog rudarstva i metalurgije u istočnoj Srbiji su
veoma česti, ali nedovoljno i često sumarno tumačeni i publikovani. Gotovo na svakom
rimskom nalazištu ove oblasti konstatovani su nalazi metalne zgure i šljake, metalurških
peći, kalupa za livenje, livačkih posuda, poluproizvoda, odlivaka i sl. Ovo se naročito
odnosi na utvrđenja i naselja nastala posle napuštanja rimske Dakije u vreme cara
Aurelijana (272. god.n.e.), kada su prekinute rudarsko – metalurške aktivnosti u ovoj
provinciji. Težište eksploatacije rudnih resursa preneto je tada u provincije na desnoj
obali Dunava, Prvu Meziju i Priobalnu Dakiju, kao i dublje u unutrašnjost Balkanskog
poluostrva u Sredozemnu Dakiju i Dardaniju. Intenzivne rudarsko- metalurške
aktivnosti antičkog vremena na tlu istočne Srbije počinju krajem III veka, da bi doživele
procvat tokom IV i prve polovine V veka n.e. Najezda Atilinih Huna i pad granice na
Dunavu 441. godine prekinuli su rudarsko- metalurške aktivnosti, koje su bile
organizovane i kontrolisane od strane carske administracije. Međutim, već tokom
poslednje četvrtine V i početkom VI veka, u vreme careva Anastazija i Justina I, dolazi
do obnove rudarstva i metalurgije u Priobalnoj Dakiji, što je bilo uslovljeno
rekonstrukcijom gradova i utvrđenja na Dunavskoj granici. Tokom VI veka, obnovljeni
su rimski rudnici i metalurški centri na tlu istočne Srbije, koji su funkcionisali sve do
Avarske i Slovenske najezde krajem VI – početkom VII veka.
U istočnoj Srbiji u mogu se izdvojiti tri rimske rudarsko – matalurške oblasti:
1. gornji tok Peka, metalla Pincensia, 2. oblast između Bora, Zlota i Rgotine sa
dolinama pritoka Crnog Timoka i Timoka i 3. oblast u slivu Svrljiškog, Trgoviškog i
Belog Timoka, poslednje dve organizovane u territoria metallorum (?). Ove oblasti u
graničnom području Karpatskog i Balkanskog masiva područjem eruptivnih stena u
središtu, bogate su rudama zlata, srebra, bakra, gvožđa i olova. U dolini Peka, te Crnog i
Belog Timoka sa pritokama javljaju se sekundarne aluvijalne naslage zlata. Pored niza
lokaliteta sa ostacima rimskih rudarsko – metalurških radova, ističu se arheološka
nalazišta potvrđena kao metalurški centri. Na lokalitetu Kraku lu Jordan, na ušću
Brodice u Pek, sistematski je istražen utvrđen metalurški kompleks za proizvodnju
zlata, koji je delovao od kraja III do kraja IV – početka V veka. Na lokalitetu Tilva
Roš, nalazio se utvrđen centar crne metalurgije, u čijem podnožju je konstatovano
naselje i nekropola s kraja III – početka IV veka. Na Rgotskom kamenu nalazio se
utvrđen zanatsko – trgovinski centar, nastao takođe krajem III veka, koji je, sudeći po
istraženom delu nekropole, trajao sve do kraja IV veka. U horizontima života
kasnoantičke Romulijane od kraja IV do sredine VI veka, konstatovani su tragovi
metalurških delatnosti, uključujući i fascinantnu topioničarsku peć i pogon crne
metalurkije s kraja V – početka VI veka. Konačno centar za preradu obojenih metala,
srebra, bakra i olova nalazio se u utvrđenju Timacum Minus kod Knjaževca, gde je u
severoistočnom uglu tvrđave istražen kružni objekat za separaciju rude.
Urađene su preliminarne arheometalurške analize uzoraka sa pomenutih
nalazišta, koje su potvrdile arheološke nalaze tragova rimske metalurgije.