21-08-2013, 11:23 AM
Balbin i Pupien (22. April - 29. Juli 238. godine AD)
Senat, shvativši da njihovo priznavanje Gordijana za imperatora može rezultovati Maksiminovim povratkom iz kampanje na Balkanu, izabire dva nova kandidata Balbina i Pupiena za imperatore. Tom prilikom iskovan je i novac koji se sastojao od denara i bronzanog novca, ali u toku priprema protiv Maksimina, dupli denar je takodje ponovo uveden. Balbin ima titulu Imp C(aes) D Cael Balbinus Aug i ima prilično kršan portret. Pupien je predstavljen natpisom Imp C(aes) M Clod Pupienus Aug. a portret je sa punom bradom.
Gordian III (29. Juli 238 – 244. godine AD)
Maksiminova pogibija propraćena je ubistvom Balbina i Pupiena od pretorijanske garde. Gordijan III koji je bio cezar njima dvojici proglašen je za imperatora. Novac mu je kovan na istoku, verovatno u Antiohiji, ali i u Rimu. Od njegove vladavine pa nadalje dupli denar postaje glavni srebrni novac, dok je denar rezervisan samo za specijalne prilike. Imperatova titula je Imp Gordianus Pius Fel Aug. S odlaskom na istok i ratom protiv Persijanaca pri kraju vladavine na novcu dominiraju predstave Fortuna Redux, Victoria i Mars Propugnator na srebrnom i zlatnom novcu, dok na bronzi ima predstava opomene vojsci Adlocutio i Virtus tipa. Posebno izdanje aureusa i denarija u čast venčanja Gordijana sa Trankvilinom 241. godine AD, a u njeno ime se još pojavljuje i retka serija duplih denara. U Antiohijskoj kovnici se kuju dupli denari.
Filip I i II (244 – 249 godina AD)
Gordijan III je ubijen na istoku, pa ga je nasledio Filip koji vlada zajedno sa svojim sinom Filipom mladjim, prvo u svojstvu cezara, pa potom i avgusta. Iste kovnice koje su radile i u vreme Gordijana rade i sada. Izdanja rimske kovnice su aurei i dupli denari za Filipe, kojima stoji titula Imp (M Iul) Philippus Aug, od čega je kasnije izostavljen deo u zagradama. Od posebnog interesa ovde je milenijumski novac, izdat 248. godine za hiljadu godina od osnivanja Rima. Na reversu je ubeleženo Saeculares Augg, predstavljene su slike raznih životinja, verovatno one koje se tada javljaju na igrama. Na egzerku se javljaju brojevi I do VI, što označava proizvod pojedine od šest radionica u rimskoj kovnici. Jedno drugo izdanje iz iste godine označeno grčkim brojevima od A do S, daje nam jasnu sliku podele radionica izmedju dva cara i carice Oktacilije Severe; naime četiri radionice kuju za Filipa I i po jedna za Filipa II i Oktaciliju. Za caricu je kovano u srebru i bronzi sa predstavama Pijeta, Pudicija kao i Juno Conservatrix. Novac careva se lako razlikuje po titulama do 246. godine, a potom po mladalačkom portretu sina. Antiohijski novac se lako razlikuje po grubljim portretima, očima i korišćenjem portreta okrenutih na levu stranu. Rana izdanja mogu se prepoznati i po dugačkoj tituli koja glasi Imp C M Iul Philippus P F Aug P M. Postoji jedna retka serija iz Sirije, kovana 248. godine, za Jotapijana, koji je jedan od čestih uzurpatora koji se javljaju u ovo vreme. Takodje u Gornjoj Meziji Pacatijan još jedan uzurpator je kovao duple denare u Viminaciumu.
Valerijan i Galijen (253 – 259 godina AD)
Uskoro posle poraza Emilijana i Valerijanovog postavljenja za avgusta, on postavlja svog sina Galijena za suvladara. Kovanje se nastavlja u Rimu, Milanu i Antiohiji. Novac se uglavnom sastoji od duplih denara prilično lošeg srebra i to u svim kovnicama. Rim nastavlja da kuje i bronzu i nešto malo zlata od prilično različite težine. Zbog prodora varvara preko Rajne i Istočnih provincija carstvo je podeljeno u dva dela. Galijen je dobio na upravu zapadni deo, a Valerijan istok. U to vreme je ustanovljena još jedna kovnica u Galijenovom sedištu u Kelnu. Kada je na istoku Valerijan zarobljen i istočne provincije potpale pod vlast varvara, u zapadnom delu je izbila pobuna i ustanovljena je nezavisno carstvo u Galiji. Novac je kovan i za Saloninu, Galijenovu ženu, za Valerijana II, njegovog starijeg sina u tituli cezara, a posle njegove smrti i za Salonina, mladjeg sina od 255. godine. U ovo vreme nema nekog posebnog označavanja kovnica, sem što neke na istoku nose zvezdu ili pletenicu na reversu. Valerijan se na novcu pojavljuje kao Restitutor Orbis na rimskom novcu i Restitutor Orientis na istočnim izdanjima. Slična uloga Galijena se pojavljuje pod titulom Restitutor Galliarum. Takodje Galijen ima i seriju Viktorija u čast njegovih vojničkih uspeha. Mladi cezar Valerijan II pojavljuje se na novcu praćen neobičnom predstavom Iovi Crecscenti, koja se zasniva na legendi o mladom Jupiteru koji jaše na kozi Amalthei.
Galijen (259 – 268 godina AD)
Neuspesi u 259. godini kao i zarobljavanje Valerijana na Istoku i pogibija Salonina prilikom borbi oko Kelna, ostavljaju Galijena samog na čelu carstva, bez zapadnih i istočnih provincija, ali i nekoliko kovnica. Kovnice u Rimu i Milanu koje je uspeo da zadrži i kovnica u Siscii koja je otvorena kasnije u toku vladavine kao i ona koja kuje novac na istoku, verovatno u Kiziku rade za Galijena. Bronza je kovana uglavnom u Rimu, kao i većina zlata, ali je dupli denar, koji je postao poprilično obezvredjen izdavan u svim kovnicama. Od svih portreta najčešći je onaj koji prikazuje Galijena sa zrakama oko glave i kratkim natpisom Gallienus Aug. Većina rimskih izdanja nose na reversu oznaku radionice. Ova oznaka je ili na egzerku ili u polju u obliku broja, ili rimskog (P,S,T,Q i V do XII) ili u grčkim brojevima (A do N). Naglasak je na bogovima koji bdiju na imperatorem, poput Apolona, Jupitera, Neptuna ili Dijane. Milanska kovnica je označavala svoja izdanja sa svojim inicijalima na egzerku i dodatim slovima P, S, T da označe radionicu. Najprimetnije izdanje je ono u čast legija, sa reversima koji prikazuju oznaku i naziv svake legije. Izdanja istočnih kovnica nekada imaju u egzerku tribunske ili konzularne datume ili slova S.P.Q.R. Na duplom denaru Salonina je predstavljena bistom sa dijademom na pundji i na aversu natpis (Corn) Salonina Aug. Predstave su Fecunditas, Pudicitia i Venus, a u rimskim izdanjima Diana i Juno, kao carske zaštitnice. Milanska izdanja prikazuju sedeću figuru carice koja je propraćena natpisom Augusta in Pace.
Posle zarobljavanja Valerijana 259. godine. rimska vojska u Siriji izglašava Makriana i Kvietusa za imperatore. Njihov novac, koji je verovatno kovan u Emesi, je skoro kompletno sačinjen od duplih denara, sa serijama reversnih tipova koji su indentični za oba cara, a to su Roma Aeterna i Spes Publica. Još jedan uzurpator Regalian je kovao novac u Carnuntumu na Dunavu za sebe i svoju ženu Druantilu. Galijen je ubijen tokom opsade Milana 268. godine i nasledio ga je Claudije II i njegov brat Kvintila.
POVRATAK CARSTVA OD 270 – 295. GODINE AD
Aurelijan (270 – 274. godina AD)
U svojoj kratkoj vladavini uspeo je da povrati sve izgubljene teritorije od pre 259. godine. 271. godine napušta Dakiju i proširuje severne granice serijom pohoda, a isto tako i istočne provincije. 274. godine vraćene su i zapadne provincije. Kao posledica ovih dogadjaja proizvodnja novca je pojačana kovnicama u Lionu, Antiohiji i Serdici.
U Rimu je broj kovnica sveden sa 12 na 7 i one se još uvek označavaju rimskim ili grčkim brojevima. Pojava slova T u egzerku na jednoj seriji novca navodi na zaključak da je kovnica iz Milana prebačena u Ticinum. Aurelijan je uzeo svih osam mera novca koje je Rim koristio i napravio monetarnu reformu. Aureus koji je kovan u različitim težinama, ponovo je vraćen na regularnu težinu; približnu standardu iz ranijeg perioda.
Dupli denar – antoninijan je od vremena Galijena kovan od veoma lošeg metala (dešavalo se da srebra bude samo 4 %) tako da se skoro nije razlikovao od bronzanog novca, a sada je mnogo kvalitetniji i lepše izradjen, a teži 4 grama. Oznaka vrednosti mu stoji u egzerku i izražene su u rimskim ili grčkim brojevima. Posle reforme Aurelijan kuje i za caricu Severinu.
Probus (276 – 282. godina AD)
Pošto je Aurelijan pao kao žrtva vojne zavere senat proglašava Tacita, u već poznim godinama za cara no ovaj umire već sledeće 276. godine u Maloj Aziji , a na vlast stupa njegov brat Florijan koji je vladao svega nekoliko meseci, dok ga nije pobedio Probus, koji je bio komandant rimske vojske u Aziji.
Zlatni novac i novi bilon dupli denari kovanii su širom carstva u svim kovnicama koje nastavljaju aktivnost, kao i u vreme Aurelijana. Ranija tendencija da dupli denari imaju ograničen broj reversa, ustupaju mesto raznolikim reversima, koje nisu uvek ponavljale sve kovnice. Oznake kovnica evoluiraju u komplikovani sistem dodavanjem malih simbola poput munja, pletenica ili zvezda. Sol Invictus je redovna predstava, uglavnom prikazivan u vožnji kola, zatim Clementina Temporum, koji su primenjivali Tacit i Florijan i Restitutor Orbis. Tipična predstava cara je Virtus Probi Aug sa imperatorom koji nosi šlem sa perjanicom, detaljno ukrašeni štit na ruci i koplje preko ramena.
Dioklecijan (284 – 295. godina AD)
Kada je pobunjena armija smakla Probusa, na vlast dolazi jedan njen general, Carus, koji je proglašen za cara 282. godine i koji na mesto cezara namešta svoje sinove Karinusa i Numeriana. Kada je sledeće godine pošao u pohod protiv Persijanaca, obojicu je uzdigao u rank avgusta. Posle smrti Karusa i potom Numerijana, Dioklecijan je proglašen za njihovog zamenika, dok je Karinus koji je ostao na Zapadu, iako uspešan u borbama protiv Dioklecijana, ubijen 285. godine.
Dioklecijanova monetarna reforma iz 295/296 je jedna od najznačajnijih perioda u imperijskom kovanju. 285. godine Diokelcijan uzima Maksimijana za kolegu i suvladara i daje mu zapad na upravljanje. 293. godine imenuje Konstancija Hlora i Galerija za cezare i zamenike Maksimijanu i samome sebi. Sigurno eksperimentalni koraci ka reformi mogu se nazreti u različitim standardima po kojima je auresu kovan. Neki komadi imaju teoretsku težinu od 1/50 funte, što odgovara 6,55 grama, kao u Karakalinoj reformi, dok recimo oni iz Antiohije koji su označeni grčkim brojem su kovani po 1/60 funte (5.46 grama), a treća serija, isto iz Antiohije, koja ima broj O, čak na 1/70 funte (4.68 grama). Većina izdanja su dupli antoninijani. Dve nove kovnice su otvorene, u Trieru na zapadu i u Herakleji u Trakiji. Najčešće predstave su Jupiter, Dioklecijanov zaštitnik i Herkules, Maksimijanov zaštitnik. Kovnice na istoku i Balkanu ponavljaju neke od novijih inovacija, poput Clementina Temporum u Sisku, Concordia Militum u Herakleji, Kiziku i Antiohiji, koje takodje imaju tipove Jupitera i Herakula.
TETRARHIJE (296 – 313. godine AD)
Monetarne reforme koje je sproveo Dioklecijan 295/296. godine AD, uvode nov sistem kovanja, koji se sastoji od aureusa koji je kovan u težini od 1/60 funte i srebrni novčić koji je nosio oznaku XCVI što znači da je kovan na 1/96 libre srebra, a poznatiji je kao argentus (3.41 grama). Pored ovih kovan je i veliki srebrno bronzani novčić, poznatiji kao folis koji je težio 1/32 libre bronze (oko 10 grama) i moguće teoretski sestercijus od dva denara, pošto nekada nosi oznaku XXI. Mala bronza ima glavu sa zrakastom krunom na imperatorovoj glavi, oko 1/10 libre bronze (3 grama). Kovana je i serija sa lovorovim vencom na glavi imperatora i ima težinu od oko 1.3 grama. Pored već postojećih kovnica dodate su i nove u Londonu, Akvileji, Kartagi, Solunu i Serdiki i u Nikomedeji i Aleksandriji. Svi novčići nose oznaku kovnice sem kovnice u Londonu, koja ima oznaku samo na prvoj seriji.
U prvoj tetrarhiji sa Dioklecijanom i Maksimijanom kao avugstima i Konstantinom i Galerijem kao cezarima, aureusi imaju raznolike reverse od kovnice do kovnice, dok folisi recimo u početku imaju samo Genio Populi Romani revers. Kasnije se diferenciraju, pa tako u Rimu imamo Sacra Mon Urb Augg et Caess NN, moneta tipa, u Kartagi Salvis Augg et Caes Aucta Kart, dok u Ticinumu jedna druga vrsta.
305. godine Dioklecijan i Maksimijan abdiciraju u korist svojih cezara koji su proglašeni za avguste, dok su za nove cezare proglašeni Sever i Maksimin Daja. Kuje se folis u velikom broju. Tipovi Providentia Deorum Quies Augg odaju počasti penzionisanim avgustima. Za oba nova avgusta i cezara kovnice u Galiji i na istoku kuju folise sa reversima Genija, ali u centralnim i balkanskim kovnicama ima inovacija. Rim je kovao svoj Moneta tip sa skraćenim tekstom, a Kartaga je nastavila sa Salvis Augg et Caess Fel Kart tipom, dok su Ticinum i Akvileja kovali novac sa reversom Fides Militum za avguste i Virtus Augg et Caes nn za cezare, dok je u Sisku kovan novac sa počastima bogovima zaštitnicima Tetrarhije, tipovima Herculi Victori i Iovi Conservat.
Treća tetrarhija je zaživela 306. godina smrću Konstancija. Galerije postaje stariji avgust uz Severa kao novog avgusta. Konstantin koje se pridružio svom ocu Konstanciju u Britaniji je proglašen za Cezara da bi se stvorila tetrarhija sa Maksiminom. No jedinstvo ove tetrahije je uskoro narušeno. U oktobru 306. godine Maksencije, Maksimijanov sin je proglašen za Avgusta u Rimu i Maksimijan se aktivno vraća na vlast. Sever je poražen i ubijen u pokušaju da povrati Italiju. 307. godine Konstantin je proglašen za avgusta od Maksimijana, a kasnije iste godine Licinije je proglašen za novog avgusta na istoku. Maksiminovim usponom do ranka avgusta 310. godne dešava se da šest avgusta dele kontrolu nad rimskim carstvom.
Od 307. godine, kada se Maksencije posvadjao sa Maksimijanom, a ovaj prebegao kod Konstantina, italijanske kovnice kao i ona u Kartagi, kuju samo za Maksencija i njegovog deifikovanog sina Romula. 308. godine Maksencije je zatvorio kovnicu u Kartagi i otvorio novu u Ostiji. Poprilična izdanja aureusa su iskovana u Rimu i Ostiji sa počastima Herkulesu, Marsu, Viktoriji i vučici i blizancima.
Kovnice u Britaniji i Galiji, koje su kontrolisane od strane Konstantina, kuju u ovom periodu samo za njega i Maksimijana do njegovog smaknuća 310. godine. Srebro nije kovano, dok zlato jeste naročito nakon Maksencijevog poraza 312. godine na Milvijskom mostu, sa tipovima koji odaju počast Konstantinu kao restoratoru slobode. Na folisima kovanim na zapadu, tipovi novca sa predstavama genija nestaju pred glorifikacijom Marsa i Sola sa natpisom Soli Invicto Comiti.
Kovnice od Siska na istok, kuju u ime Galerija, Maksimina i od 308. godine za Licinija i imaju bolju predstavu u odnosu na Konstantinov novac na zapadu. Ovde su česte predstave u čast Jupitera, zaštitnika Maksimina i Galerija. Redukovani folis istočnjačkih kovnica posle propasti treće tetrarhije 306. godine ima varijante Genija, sa natpisom Genio Imperatoris i Genio Caesaris. Novac u čast Galerije, Galerijeve žene ima revers Veneri Victrici. Posle Galerijeve smrti 311. godine dodatni tipovi u čast Jupitera, Herkula i Sola su izdati.
Konstantinova dinastija (313 – 364. godine AD)
Maksiminova smrt u leto 313. godine ubrzo posle Licinijevog poraza ostavlja carstvo pod upravom dva avgusta, Konstantina na zapadu i Licinija na istoku. Posle gradjanskog rata 314. godine Licinije gubi kontrolu nad provincijama u Evropi, sem Trakije, a samim tim je izgubio kontrolu i nad kovnicama u Sisku i Solunu. Na zapadu kovnica u Ostiji je zatvorena 313. godine a nova je otvorena u Arlu u Galiji. Drugi gradjanski rat 324. godine ostavlja Konstantina kao jedinog vladara rimskog carstva. Izmedju dva rata, 317. godine Krispije i Konstantin II, Konstantinovi sinovi, kao i Licinije II sin Licinija bili su naimenovani za cezare. Promene u sistemu kovanja uključuju uvodjenje novog zlatnika 312. godine od strane Konstantina, koji je nazvan solid od 1/72 funte, odnosno 4.5 grama. Istočne kovnice nastavljaju da kuju teže aureuse do Konstantinove pobede nad Licinijem 324. godine. Bronza iz Konstantinovih kovnica i dalje kuje posvete Solu, ali ubrzo nakon postavljanja cezara Sol nestaje sa novca, ustupajući mesto Viktorijama; Victoriae Laetae Princ Perp, tipovi koji slave zakletve, kao i specijalni tip iz zapadnih kovnica Beata Tranqullitas.
313. godine težina bronzanog folisa pada na 1/96 libre bronze, odnosno 3.41 gram. Iste godine Konstantin počinje da kuje svoj novi zlatnik u zapadnom delu carstva, težine 1/72 libre.
Od 324 – 337, odnosno do smrti, Konstantin vlada samostalno, ali se novac kuje za mnogobrojne članove porodice. Krispije i Konstantin II su već na početku Konstantinove vladavine bili cezari dok su Konstancije II i Konstans postavljeni na to mesto 324 i 333. godine. Konstantinov nećak Delmacije, je postao cezar 335. godine a drugi nećak Hanibalijan, je imao titulu rex u istočnoj Maloj Aziji od tog vremena. Novac je kovan za Konstantinovu majku Helenu i pomajku Teodoru, kao i za ženu Faustu, sve dok nije ubijena, zajedno sa Krispijem 326. godine.
324. godine Konstantin počinje da kuje dva nova tipa srebrnog novca umesto argentusa. To su silikva težine 1/96 libre srebra, odnosno 3.41 grama i miliarenza težine 1/72 libre, odnosno 4.55 grama. Kovao je i zlatne multiple vrednosti 1.5, 2, 3 i više solida, kao i bronzane multiple vrednosti 2,3,4 i više silikvi. Ovaj novac nije bio u opticaju već je služio kao poklon visokim činovnicima, a vladar ih je darivao za svoj rodjendan i dan dolaska na presto.
Na bronzanom novcu je kovan odredjen broj tipova u svim kovnicama, a izdanja se razlikuju samo po oznakama mesta i radionice koja ih kuje. Kovnica u Londonu je zatvorena 326. godine, ona u Ticinumu 327. godine, ali je Konstantinopolj dobio kovnicu 325. godine. Kovanje u srebru je retko, ali se zlatni solidi kuju za sve carske osobe. Za cezare normalni revers je Princeps Iuventutis kao i serije Viktorija sa imenima i titulama, kao npr. Constantinus Caesar. Na bronzanom novcu koji je sada redukovan na 2,75 grama kuje se po mnogo definisanijoj šemi u svim kovnicama. Izmedju početka solo vladavine i posvećenja Konstantinopolja 330. godine, glavni tip i za imperatora, kao i za cezare je utvrdjena kapija kampa sa natpisom Providentiae Augg (Caess). Za Helenu je glavni revers Securitas Republice, a za Faustu figura imperatorke koja drži dvoje dece sa natpisom Spes Reipublicae.
Posle 330. godine bronzanom folisu je poslednji put smanjena težina i tada teži od 2.24 do 2.44 grama. Solid je takodje deljen na frakcije i one se nazivaju semisis koji je težak 2.25 grama i iznosi ½ solida i tremisis koji je 1/3 solida i teži 1.5 grama.
Posle Konstantinove smrti solidi su izdavani poprilično često, a tipovi variraju od kovnice do kovnice. Tako je u Trijeru armiji odavana počast tipom Marsa sa natpisom Virtus Exercitus Gall, a u Rimu i Konstantinopolju su kovani reversi Viktorija. Srebro postaje malo uobičajenije i kuje se u nekoliko denominacija, teški miliarens od 5,4 grama, laki miliarens od 4,5 grama i manji srebrni novčić, verovatno denar od 1/96 funte, odnosno 3.4 grama. Bronzani novac se nastavlja sa Gloria Exercitus tipom, kao glavnim reversom, dok je u nekim kovnicama kovan novac u čast Konstantina..
Posle smrti Konstantina II 340. godine nema toliko promena. Na zlatnom novcu dominiraju predstave Viktorije, kao i na manjim srebrnim denominacijama. U ovo vreme imperijalni avers menja titulu Imp(erator) u D(ominus) N(oster). Oko 348. godine, nova teža bronzana denominacija je uvedena sa težinom od 5 grama. Ovi komadi imaju na reversu natpis fel Temp Reparatio, sa različitim temama.
348. godine Konstancije II i njegov brat Konstans pokušavaju da izvrše veliku reformu bronzanog novca. Pored postojećeg folisa uvode i veći nominal legiran srebrom koji se zove majorina i teži 5.80 grama (oznaka mu je aes 2) i mali novac od bakra centenionalis od 2.66 grama (oznaka u literaturi aes 3)
350. godine uzurpator Magnencije zbacuje Konstansa i kuje novac u Galiji, Italiji i kratko u Sisku. Srebro je retko, ali je kovano dosta bronze u zapadnim kovnicama, uključujući i novu u Amienu. Pre nego što ga je Konstancije porazio 353. godine uveo je i novi veći bronzani novčić sa jednom od prvih hrišćanskih predstava, tkzv. Hi –Ro, monogram Hrista, okružen slovima Alfa i Omega. Kovnica u Amienu je zatvorena, dok je otvorena u Sirmiumu, a ona u Sisku, kratko vreme bila je pod vlašću uzurpatora Vetranija. Sirmijumska kovnica kuje solide sa skoro jedinom predstavom na reversu Gloria Reipublicae, odnosno kako Roma i Constantinopolis sede, držeći štit na kome beleže zakletve u vezi sa proslavom treće decenije vlasti dinastije Konstantina.
354. godine majorina se izbacuje iz upotrebe, ali se još povremeno kuje do 396. godine, kada je konačno i zakonom demonetizovana.
Kada je Konstantin Galski ubijen 354. godine, samo tri godine po naimenovanju za cezara, njegovo mesto je zauzeo njegov polubrat Julijan 355. godine. Pet godina kasnije vojska ga je proglasila za avgusta i zapadne kovnice su iskovale novac za njega, kao i za Konstancija, iako je on odbio da prihvati ovo naimenovanje. Sukob je izbegnut Konstancijevom smrću 361. godine. Solidi na zapadnim izdanjima Julijana nastavljaju revers Gloria Reipublicae, a najrasprostranjeniji tip solida je Virtus Exercitus Romanorum, sa vojnikom koji drži trofej i vuče zarobljenika. Srebrna miliarensia je takodje kovana, ali je ipak češća manja silikva od 2.3 grama.
Od 364. godine do dolaska Valentijana I i Valensa na vlast kovan je isključivo bakarni novac bez dodataka srebra.
Valentijanska i Teodosijanska dinastija (364 – 395. godine)
Julijan je poginuo 363. godine u toku kampanje protiv Persijanaca, pa je vojska proglasila Jovijana za imperatora. On zaključuje mir sa Persijancima, ali i sam umire nekoliko meseci kasnije početkom 364. godine. Na čelo imperije tada stupa Valentinijan I koji naimenuje svog brata Valensa za savladara i poverava mu istočne provincije na upravu.
Ponovo se otvara kovnica u Milanu, koja isključivo kuje zlato i srebro, a zatvara se Sirmijumska kovnica, krajem 364. godine. Monetarni sistem, pogotovo za zlato i srebro, je u principu onaj iz Konstantinovog perioda. U zlatu glavna moneta je solid, ali ima i retkih emisija semisa i 1 ½ scripuluma. Izdanja u srebru uključuju miliarensiu, i u teškom i u lakom izdanju, ali su one vrlo retka izdanja, jer je glavna jedinica silikva od 2 grama. U bronzi, veliki novčići Julijana i Jovijana, iako izdati na početku vladavine, uskoro nestaju i ustupaju mesto manjem novčiću koga ima poprilično.
Teme na reversima postaju još stereotipičnije i distanciraju se od komentarisanja aktuelnih dogadjaja. Zlatni novac, ipak, nastavlja da pokazuje veći varijetet dizajna, od kovnice do kovnice, dok srebrni i još više bronzani novac je ograničen na svega nekoliko tipova, koji se pojavljuju u svim kovnicama. Teme rekonstrukcije se pojavljuju na carskim tipovima sa natpisom Restitutor Reipublicae, što je odlika na mnogim denominacijama, na početku vladavina, ali je uskoro na silikvi zamenjena predstavom Urbs Roma na zapadu, a na manjoj bronzi Gloria Romanorum i Securitas Reipublicae.
Od 367. godina pa nadalje na novcu se pojavljuje i Gracijan, Valentinijanov sin, kao kolega imperatora. Kovnica u Arelati, kuje za Gracijana koji ima svoj tip novca, Gloria Novi Saeculi. Solidi nastavljaju da se kuje sa različitim reversima, najčešći tip na zapadu je onaj koji prikazuje imperatore kako sede sa Viktorijom iza njih i natpisom Victoria Augg.
Valentinijan umire 375. godine, a na njegovo mesto dolazi njegov mladji sin Valentinijan II, kao avgust.. To donosi vrlo malo promena na novcu, koje se uglavnom svode na promenu portreta i natpisa za novog imperatora. Valens umire 378. godine i na njegovo mesto dolazi Teodosije, koji dobija na upravu istok. Na zapadnim solidima preovladjuju Viktorije iz prošlog perioda, dok na novcu iz Konstantinopolja ima novi tip Concordia Auggg, na kome je prikazan Konstantinopolj kako sedi na tronu. Sličan tip se nalazi na silikvama na zapadu, pored postojećeg Urbs Roma i još jedan tip sa sedećom figurom Rome, ali natpisom Virtus Romanorum. Na bronzi, koja je slična velikim novčićima Julijanske reforme, pojavljuje se novi varijetet reversa, na kojima piše Reparatio Reipub i na kojem car podiže klečeću ženu, kao i Gloria Romanorum, sa carom u brodu kojim upravlja Viktorija.
383. godine Magnus Maximus, komandant trupa u Britaniji je proglašen za cara, prešao je u Galiju i porazio i ubio Gracijana. Za savladara je izabrao svog sina Viktora i oni su na kraju priznati kao avgusti na zapadu od Valentinijana II i Teodosija. Ovaj potonji je kasnije iste godine imenovao svog sina Arkadija za avgusta. 387. godine Maksimus je napao Italiju, ali ga je sledeće godine Teodosije pobedio kod Akvileje, a ubrzo potom Viktor je ubijen u Galiji. Na početku svog ustanka Magnus je na kratko otvorio Londonsku kovnicu, koja je potpisala svoj novac sa Aug, skraćenicom od imena Augusta, koje je London u to vreme nosio. Kovnica u Sirmijumu je već bila zatvorena, a ona u Siscii je zatvorena oko 387. godine. Zlato je manje kovano u ovom periodu, na zapadu je izdato nešto solida, dok je na istoku samo Konstantinopolj kovao zlatan novac. U ovom periodu uveden je novi novčić, nazvan tremisis, koji je vredeo 1/3 solida, sa reversnom predstavom Viktorije i natpisom Victoria Augustorum. Srebro je skoro isključivo, opet sa izuzetkom Konstantinopolja kovano na zapadu sa predstavama Konkordija i Virtus Romanoruma iz ranijih perioda.
Porazom Maksimusa i Viktora, Valentinijan II je zvanično naimenovan u avgusta na zapadu, dok su Teodosije i Arkadije vladali na istoku. Medjutim mir nije dugo trajao jer je Valentinijan II ubijen 392. godine, a Eugenije se proglasio za imperatora, kao poslednji od careva koji se aktivno zalagao za paganizam. Ubrzo je pod svoju kontrolu stavio ceo zapad i Italiju, a u kovnicama pod njegovom kontrolom se prvo kuje novac u ime Teodosije i Arkadija, ali on nikad nije priznat od strane Teodosija koji ubrzo osvaja Italiju i pobedjuje Eugenija 394. godine. Zbog smrti Valentinijana, Teodosije unapredjuju Honorija, svog mladjeg sina, u rank Avgusta. U toku kampanje Teodosije je otvorio kovnicu u Sirmijumu koja kuje solide sa Konkordijama.
Podela carstva (395 – 491 godine AD)
Teodosije umire 395. godine i ostavlja carstvo na upravu svojim sinovima Honoriju i Arkadiju. Iako je i ranije carstvo bilo deljeno, sada, usled novih političkih i vojnih okolnosti, podela postaje daleko realnija i vidljivija. Zbog stalnog opadanja zapada i neprestanih prodora varvara, koji konačno okupiraju te delove carstva, istočni carevi koji su uspeli da sačuvaju svoje teritorije se ponašaju superiornije u odnosu na svoje kolege sa zapada.
Na zapadu se kuju solidi samo u Italiji, uključujući i novu kovnicu u Raveni, gde je ujedno i premeštena prestonica. Postoji samo jedan tip reversa, sa natpisom Victoria Auggg koja prikazuje imperatora sa standardom i globusom, kako gazi zarobljenika. Kovani su i zlatni tremisi sa predstavama Viktorija sa pletenicom i palmom. Sve italijanske kovnice kuju za Arkadija i Honorija, ali za Teodosija II, Arkadijevog sina, koji je 402. godine, naimenovan za Avgusta kuje samo ravenska kovnica. Konstantin III, koga je Honorije prihvatio kao kolegu, 421. godine, kuje samo u Raveni i to solide. Srebrni novac je u opadanju, ali je uglavnom kovan u Italiji i za Arkadija i za Honorija.
Na istoku solidi za Arkadija i Honorija, a potom i za Teodosija II su kovani samo u Solunu i Konstantinopolju, sa reversima tipa sedeće figure Konstantinopolja i natpisom Concordia Augg(g). Na solidima iz istočnih kovnica na aversu portret uglavnom prikazuje mladu bistu imperatora sa šlemom i oklopom kako drži koplje i štit, dok zapadni solidi nastavljaju klasičan profil sa bistom. U ovom periodu Konstantinopolj praktično jedini izdaje serbro i to uglavnom silikve sa votivnim natpisima za Teodosija II. Bronza je kovana u svim istočnim kovnicama u raznim denominacijama. Široke emisije velike bronze za Arkadija i Honorija pokazuju cara sa kopljem i štitom kako ga kruniše Viktorija.
Od 425. do 455. godine na zapadu vlada Valentinijan III, dok na istoku vlada Teodosije II do 450. godine kada ga nasledjuje Marcijan. Sistem kovnica se smanjuje, delom zbog varvarskih invazija koje preuzimaju kontrolu nad brojnim kovnicama na zapadu, a delom i zbog loše ekonomske situacije na zapadu i istoku.
Na zapadu kovnice u Galiji, Lionu i Arletu, prestaju da kuju, dok iz Trijera imamo samo male novčiće, srebrne silikve i mala bronza za Valentinijana III. Praktično sav novac zapada je kovan u Rimu a postoje i izdanja solida iz Ravene. Oni zadržavaju tradicionalan natpis Victoria Auggg, ali kao tip pokazuju imperatora kako drži dugački krst i gazi zmiju. Tremisi su izdavani sa jednostavnim krstom u pletenici, kao i sa tradicionalnim Viktorijama.
Na istoku imperija izdaje velike emisije solida u Konstantinopolju. Medju najčešćim reversima, je dugački krst koji drži Viktorija sa votivnim natpisom Vot xx Mult xx i Roma koja sedi i legenda na kojoj piše Imp xxxxii Cos xvii Pp. Srebrni novac je relativno redak i uglavnom je iz Konstantinopolja. Bronzani novac, koji je isključivo u malim denominacijama na zapadu, kuje se u svim istočnim kovnicama. Uobičajeni reversi za Teodosija II uključuju još jedan tip Viktorije pored postojećih sa inskripcijom Concordia Aug i krstom u pletenici.
Novac Marcijana koji je nasledio Teodosija II 450. godine, je kovan u zlatu u Rimu i Raveni sa tipovima koji su korišćeni za Valentinijana III. Na istoku glavni revers na solidima je dugački krst, poduprt Viktorijom kao na novcu Teodosija II, ali sada sa natpisom Victoria Auggg, dok su tremisi koristili sada već standardnu predstavu na reversu, ili Viktoriju ili krst u pletenici. Srebrna izdanja su mala a na maloj bronzi jedini reversni tip je imperatorski monogram, nešto što je već uveo Teodosije II.
Posle Valentinijanove smrti 455. godine na zapadu sledi niz imperatora koji su potpuno beznačajni i ne vladaju veoma dugo. Promene na novcu su uglavnom promene imperatorskih bisti i titula. Poslednji rimski car bio je Romulus Avgustus (475/476. godina) i on je takodje izdavao stari tip Victoria Auggg.
Vizantijski novac
Anastazijevom reformom iz 498. godine (Anastazije vlada od 491 – 518. godine) obeležen je početak ranovizantijskog kovanja. I dalje se kuju solid (numizma) težine 4.45 grama (teoretski 4.54 grama) ½ solida semisis i 1/3 solida tremisis. Bakarni novac dobija nova svojstva uvodjenjem vizantijskog folisa sa oznakom M na reversu vrednosti 40 numija, težine 9,10 grama, polu folis sa oznakom K odnosno 20 numija, težine 4.54 grama i četvrt folisa sa oznakom I, odnosno 10 numija, težine 2,27 grama. U periodu od 498 – 512. godine folis teži 1/72 funte bakra, odnosno 9.10 grama. Reformom iz 512. godine njegova težina je udvostručena na 18-19 grama a uveden je i novi nominal pentanumij sa oznakom E na reversu, vredi 5 numija i težine je 1.13 grama ili 1/8 folisa.
Reforma 498. godine
1 solid ima vrednost 4 skripula, težak je 4.54 grama, od 24 karatnog zlata, vredi 10 funti bakra, odnosno 360 folisa. Jedna funta bakra ima 36 folisa.
Reforma 512. godine
1 solid=20 funti bakra. 1funta bakra ima 18 folisa, a jedan solid i dalje 360 folisa.
Justinijanova reforma (527-565 godine AD) iz 538. godine na aversu novca careva bista se prikazuje en face, (do tada je prikazivana u profilu), a na bakarnom novcu na reversu se javlja godina kovanja, odnosno vladavine cara.
615. godine car Iraklije (610 – 641. godine) uvodi novi srebrni nominal heksagram.
Na početku ranovizantijskog kovanja, pod Anastasijem I rade tri kovnice Konstantinopolj, Nikomedeja i Antiohija. U vreme Justina I (518 – 527. godine) proradili su i Solun i Kizik. Justinijan I (527 – 565. godina) je svojim osvajanjima povećao broj kovnica na nekih 12, uključujući i one s dugom tradicijom poput Aleksandrijske, Kartaginske i Rimske. Od Konstansa II (641 – 668. godina) broj kovnica pada na pet šest, da bi se od ranog IX veka kovalo samo u Konstantinopolju.
Kao ranovizantijsko kovanje uzima se period od 491 – 685. godine. Što se tiče predstava na novcu, u ovom periodu se teži prikazivanju cara i carice u nekoj vrsti vojničke odeće na aversu, dok se revers sastoji od personifikacija uglavnom Viktorije ili od predstava krsta i predstave Hrista i svetaca.
Justin I (518 – 527. godina)
Prati model koji je ustanovio Anastasije. Postoje tri denominacije u zlatu, solid, semisis, tremisis i nešto srebra kovani su samo u Konstantinopolju, dok je bronza kovana u Konstantinopolju, Antiohiji, Nikomedeji, Solunu i Kiziku. Na reversu solida je predstava Viktorije sa lica, koja drži dugački dugački krst i krst nad globusom, predstava koju će obilato ponavljati zapadna varvarska kraljevstva. Retki srebrnjaci imaju na aversu poprsje cara u profilu, a na reversu cara koji stoji NIMBATE (sa oreolom) i drži globus ili koplje i globus, s upisom Gloria Romanorum. U Konstantinopolju su kovani samo teži komadi u bronzi sa vrednošću M i K. Na retkim I komadima na aversu je stojeći car, a na reversu oznaka ČiČa Gliša flankirana oznakama radionice. Solun je kovao samo M, Nikomedeja i Kizik M i K, a Antionija sve četiri denominacije. Na E novčićima (5 numija) iz Antiohije na reversu oznaka E zauzima malo mesta, dok je veći deo Time iz Antiohije, u dvodelnom svetilištu sa bogom reke Orontesom kraj njenih stopala.
Justinijan I (527 – 565. godine)
Justin je usvojio svog nećaka Justinijana kao suvladara i njih dvojica su zajedno vladali od aprila do avgusta 527. godine, kada je Justin umro. Iz ove kratke vladavine ostalo je nešto malo zlata i srebra. U zlatu je jedino solid kovan. Revers je onaj od vladavine samog Justina, dok je na aversu predstava oba cara, što je novitet. Oni obojica sede, obojica sa oreolom, obučeni u duge odore i sa obema šakama na grudima ili sa globusom u levoj, a desnom na grudima. Bronza ima isti revers kao i solid, a kuje se u Konstantinopolju (M) i Antiohiji (K, E) Kada je ostao sam kao vladar, Justinijan je krenuo u osvajačke pohode i pokušao da obnovi nekadašnju rimsku imperiju, ne samo teritorijalno već i njene institucije. U početku zlato je kovano samo u Konstantinopolju. Semisis i Tremisis imaju svoje uobičajene predstave, a i solid je nastavio sa svojom predstavom cara malo udesno, sa kopljem i štitom na aversu i Viktorijom sa dugim krstom na reversu i krst nad globusom. Neki reversi imaju i Viktoriju na levo kako drži glbus i nad njim Čiča Glišu. Od 528. godine postoji i još jedan solid, koji na aversu ima natpis DN IVSTINI–ANVS PP AVG i cara koji sedi obučen u konzularnu odeću, dok je na reversu predstava dve Viktorije naspramno, izmedju njih dugi krst, a iznad svake od njih zvezda.
534. godine nakon pobede Velizara u severnoj Africi nad Vandalima iskovana je za tu priliku velika zlatna medalja u vrednosti od 36 solida, gde avers ponavlja predstavu sa prethodnih solida; bista cara u profilu (ali uvećana) sa natpisom DN IVSTINI-ANVS AVG, dok revers ima predstavljenu scenu trijumfa koja simbolizuje samu pobedu nad Vandalima i natpis
Kovnica u Kartagi
Kovnica u Kartagi otvorena je ponovo 534. godine i emitovala je i solide, malo različitog stila i nešto srebra sa zavetnim reversom ili reversom koji ima krst koji se završava kao slovo p i slova i, levo i desno od krsta.
534. godine javlja se i multipla od 4,5 solida sa uobičajenim aversom, bista cara u profilu i legenda, dok na reversu ima predstavu cara koji stoji na levo, u desnoj ruci drži globus sa Viktorijom, a u levoj laborum (hrišćanski steg sa simbolom Hi Ro) i legendu SECVRITAS REIPVBLICAE.
Rani bronzani novčići su imali uobičajeni carev profil na aversu i vrednost na reversu. Novi stil na bronzi javlja se 538. godine, a sastoji se u prikazivanju carevog poprsja potpuno sa lica na aversu, a i revers je pretrpeo izvesne promene. Od tada se javlja datum, odnosno godina vladanja cara (a samim tim i godina kovanja). Datum je predstavljen rečju anno koja je vertikalno upisana, a s leve strane je oznake vrednosti (M,K,I,E), dok se na desnoj strani nalazi odgovarajuća brojka.
Prema tome bronzani novac ima dve faze I od 527 – 538 i II od 538 – 565 godine. U prvoj fazi na aversu je bista cara u profilu, a na reversu je oznaka vrednosti, oznaka za kovnicu i radionicu. U drugoj fazi na aversu je bista cara en face, dok je na reversu ANNO, oznaka vrednosti, rimski brojevi (za godinu) i oznaka za kovnicu. Od 538. godine se i na solidu uočavaju promene. Na aversu je bista cara spreda u oklopu i sa štitom, dok je na glavi šlem sa perjanicom. u desnoj ruci je sfera sa krstom, i natpis DN IVSTINI-ANVS PP AVGUST. Na reversu je Viktorija spreda, u desnoj ruci drži dugi monogramatski krst, u levoj sferu s krstom i natpis VICTORI-A AVG GG i u egzerku COMOB.
Kartaginski komadi od 10 numija I, imaju Viktoriju s lica i upisanu reč VICTORIA, sa oznakom vrednosti X upisanom izmedju dve zvezde.
Kovnica u Solunu
Ova kovnica ne kuje bronzu ranijeg tipa, a posle 538. godine kuje bronzu sa malom vrednosti. IS – 16 numija, H – 8 numija, - 4 numije, - 3 numije i B – 2 numije.
Nakon velikog zemljotresa 528. godine, koji je razorio Antiohiju, gradu je promenjeno ime u Theoupolis, što od tada postaje oznaka za ovu kovnicu. Serija bronzanih novčića iz Antiohije pre 539. godine ima na aversu cara en face, koji sedi na tronu. Bronza iz Antiohije, kao i ona solunska ima čudne oznake vrednosti. - 33 numije- 12 numija - 6 numija - 3 numije.
Na malim bronzanim komadima sa Sicilije i revers ima krst i po jednu zvezdu u svakom uglu.
Justin II (565 – 578. godine)
U zlatu kuje solide od 20, 22 i 24 karata i semisise i tremisise.
Solidi od 24 karata na aversu imaju bistu cara frontalno, u oklopu i sa šlemom te natpis DN I-VSTI-NVS PP AVG, a na reversu je personifikacija Carigrada na prestolu, koji u levoj ruci drži krst, desno je natpis VICTORIA AVG GG. Na solidu od 22 karata je sve isto sem na reversu natpisa COMOD. Solid od 20 karata ima sve predstave iste, samo na reversu piše COMOB. Postoji i jedna posebna emisija novca koja na aversu ima dve frontalne biste, Justin II i Tiberije II Konstantin, natpis IVSTINI ET CONSTAN PP AVG, a na reversu Viktoriju, koja u desnoj ruci drži kruks monogramatika, odnosno monogramatski krst, a u levoj sferu sa krstom. U srebru je kovanje kao i kod Justinijana I, silikva, kod koje je sve isto samo je legenda GLORIA ROMANORUM.
U bronzi kuju kovnice u Kartagi, Siriji, Rimu, Konstantinopolju, Raveni, Kiziku, Antiohiji, Aleksandriji i Solunu. Na aversu su dve figure Justin i Sofija na prestolu. Justin drži krst, a Sofija skiptar. Natpis je DN IVSTINVS PP AVG. Na reversu je Viktorija koja sedi na oklopu i štitu i drži drugi štit na kome piše XXXX. Desno od toga je uspravno upisano ANNO.
U bakru su kovani folisi. Folis M ima na aversu dve figure sa ili bez krsta iznad glava. a na reversu slovo M, levo od njega vertikalno ANNO, desno i iznad krst, a ispod CON. Folis E ima na aversu monogram Justina i Sofije, a na reversu E i CON.
Sve do vladavine Mihaila VII (1071 god.) numizma se kovala od dobrog metala, dok nakon ove godine preti da postane elektrum, legura zlata i srebra. Početkom XI veka kuje se numizma deblje gradje, ali od 4 grama, uporedo sa onom od 4.5 grama, koja je pljosnata (skifat – scyphate oblikovan kao šolja, čunast). Uopšte od kraja XI do početka XIII veka, vizantijski novac je poznat po tom čunastom obliku.
Za vreme Aleksija I Komnina (1081 – 1118. godina) nestaje deblja numizma. Nadalje je kovano u zlatu, elektrumu, bilonu i bronzi. Semisis i temisis kovani su u zlatu, ali je njihovo kovanje prestalo u X veku. Kovanje u srebru je veoma retko. Glavni srebrni novac je težak 4.5 grama i zove se miliarensis, povremeno je kovan da bi ga Car Iraklije (610 – 641. godine) zamenio heksagramom teškim 6 grama. Konstantin V (741 – 775. godina) uvodi srebrnjak od 3 grama koji na reversu ima samo upis. Početkom XIII veka Andronik II (1282 – 1328 godine) uvodi srebrnjak koji kopira venecijanski grosso, groš. Od Jovana V (1341 – 1391. godine) srebrnjaci su pljosnati i od lošijeg srebra.
Senat, shvativši da njihovo priznavanje Gordijana za imperatora može rezultovati Maksiminovim povratkom iz kampanje na Balkanu, izabire dva nova kandidata Balbina i Pupiena za imperatore. Tom prilikom iskovan je i novac koji se sastojao od denara i bronzanog novca, ali u toku priprema protiv Maksimina, dupli denar je takodje ponovo uveden. Balbin ima titulu Imp C(aes) D Cael Balbinus Aug i ima prilično kršan portret. Pupien je predstavljen natpisom Imp C(aes) M Clod Pupienus Aug. a portret je sa punom bradom.
Gordian III (29. Juli 238 – 244. godine AD)
Maksiminova pogibija propraćena je ubistvom Balbina i Pupiena od pretorijanske garde. Gordijan III koji je bio cezar njima dvojici proglašen je za imperatora. Novac mu je kovan na istoku, verovatno u Antiohiji, ali i u Rimu. Od njegove vladavine pa nadalje dupli denar postaje glavni srebrni novac, dok je denar rezervisan samo za specijalne prilike. Imperatova titula je Imp Gordianus Pius Fel Aug. S odlaskom na istok i ratom protiv Persijanaca pri kraju vladavine na novcu dominiraju predstave Fortuna Redux, Victoria i Mars Propugnator na srebrnom i zlatnom novcu, dok na bronzi ima predstava opomene vojsci Adlocutio i Virtus tipa. Posebno izdanje aureusa i denarija u čast venčanja Gordijana sa Trankvilinom 241. godine AD, a u njeno ime se još pojavljuje i retka serija duplih denara. U Antiohijskoj kovnici se kuju dupli denari.
Filip I i II (244 – 249 godina AD)
Gordijan III je ubijen na istoku, pa ga je nasledio Filip koji vlada zajedno sa svojim sinom Filipom mladjim, prvo u svojstvu cezara, pa potom i avgusta. Iste kovnice koje su radile i u vreme Gordijana rade i sada. Izdanja rimske kovnice su aurei i dupli denari za Filipe, kojima stoji titula Imp (M Iul) Philippus Aug, od čega je kasnije izostavljen deo u zagradama. Od posebnog interesa ovde je milenijumski novac, izdat 248. godine za hiljadu godina od osnivanja Rima. Na reversu je ubeleženo Saeculares Augg, predstavljene su slike raznih životinja, verovatno one koje se tada javljaju na igrama. Na egzerku se javljaju brojevi I do VI, što označava proizvod pojedine od šest radionica u rimskoj kovnici. Jedno drugo izdanje iz iste godine označeno grčkim brojevima od A do S, daje nam jasnu sliku podele radionica izmedju dva cara i carice Oktacilije Severe; naime četiri radionice kuju za Filipa I i po jedna za Filipa II i Oktaciliju. Za caricu je kovano u srebru i bronzi sa predstavama Pijeta, Pudicija kao i Juno Conservatrix. Novac careva se lako razlikuje po titulama do 246. godine, a potom po mladalačkom portretu sina. Antiohijski novac se lako razlikuje po grubljim portretima, očima i korišćenjem portreta okrenutih na levu stranu. Rana izdanja mogu se prepoznati i po dugačkoj tituli koja glasi Imp C M Iul Philippus P F Aug P M. Postoji jedna retka serija iz Sirije, kovana 248. godine, za Jotapijana, koji je jedan od čestih uzurpatora koji se javljaju u ovo vreme. Takodje u Gornjoj Meziji Pacatijan još jedan uzurpator je kovao duple denare u Viminaciumu.
Valerijan i Galijen (253 – 259 godina AD)
Uskoro posle poraza Emilijana i Valerijanovog postavljenja za avgusta, on postavlja svog sina Galijena za suvladara. Kovanje se nastavlja u Rimu, Milanu i Antiohiji. Novac se uglavnom sastoji od duplih denara prilično lošeg srebra i to u svim kovnicama. Rim nastavlja da kuje i bronzu i nešto malo zlata od prilično različite težine. Zbog prodora varvara preko Rajne i Istočnih provincija carstvo je podeljeno u dva dela. Galijen je dobio na upravu zapadni deo, a Valerijan istok. U to vreme je ustanovljena još jedna kovnica u Galijenovom sedištu u Kelnu. Kada je na istoku Valerijan zarobljen i istočne provincije potpale pod vlast varvara, u zapadnom delu je izbila pobuna i ustanovljena je nezavisno carstvo u Galiji. Novac je kovan i za Saloninu, Galijenovu ženu, za Valerijana II, njegovog starijeg sina u tituli cezara, a posle njegove smrti i za Salonina, mladjeg sina od 255. godine. U ovo vreme nema nekog posebnog označavanja kovnica, sem što neke na istoku nose zvezdu ili pletenicu na reversu. Valerijan se na novcu pojavljuje kao Restitutor Orbis na rimskom novcu i Restitutor Orientis na istočnim izdanjima. Slična uloga Galijena se pojavljuje pod titulom Restitutor Galliarum. Takodje Galijen ima i seriju Viktorija u čast njegovih vojničkih uspeha. Mladi cezar Valerijan II pojavljuje se na novcu praćen neobičnom predstavom Iovi Crecscenti, koja se zasniva na legendi o mladom Jupiteru koji jaše na kozi Amalthei.
Galijen (259 – 268 godina AD)
Neuspesi u 259. godini kao i zarobljavanje Valerijana na Istoku i pogibija Salonina prilikom borbi oko Kelna, ostavljaju Galijena samog na čelu carstva, bez zapadnih i istočnih provincija, ali i nekoliko kovnica. Kovnice u Rimu i Milanu koje je uspeo da zadrži i kovnica u Siscii koja je otvorena kasnije u toku vladavine kao i ona koja kuje novac na istoku, verovatno u Kiziku rade za Galijena. Bronza je kovana uglavnom u Rimu, kao i većina zlata, ali je dupli denar, koji je postao poprilično obezvredjen izdavan u svim kovnicama. Od svih portreta najčešći je onaj koji prikazuje Galijena sa zrakama oko glave i kratkim natpisom Gallienus Aug. Većina rimskih izdanja nose na reversu oznaku radionice. Ova oznaka je ili na egzerku ili u polju u obliku broja, ili rimskog (P,S,T,Q i V do XII) ili u grčkim brojevima (A do N). Naglasak je na bogovima koji bdiju na imperatorem, poput Apolona, Jupitera, Neptuna ili Dijane. Milanska kovnica je označavala svoja izdanja sa svojim inicijalima na egzerku i dodatim slovima P, S, T da označe radionicu. Najprimetnije izdanje je ono u čast legija, sa reversima koji prikazuju oznaku i naziv svake legije. Izdanja istočnih kovnica nekada imaju u egzerku tribunske ili konzularne datume ili slova S.P.Q.R. Na duplom denaru Salonina je predstavljena bistom sa dijademom na pundji i na aversu natpis (Corn) Salonina Aug. Predstave su Fecunditas, Pudicitia i Venus, a u rimskim izdanjima Diana i Juno, kao carske zaštitnice. Milanska izdanja prikazuju sedeću figuru carice koja je propraćena natpisom Augusta in Pace.
Posle zarobljavanja Valerijana 259. godine. rimska vojska u Siriji izglašava Makriana i Kvietusa za imperatore. Njihov novac, koji je verovatno kovan u Emesi, je skoro kompletno sačinjen od duplih denara, sa serijama reversnih tipova koji su indentični za oba cara, a to su Roma Aeterna i Spes Publica. Još jedan uzurpator Regalian je kovao novac u Carnuntumu na Dunavu za sebe i svoju ženu Druantilu. Galijen je ubijen tokom opsade Milana 268. godine i nasledio ga je Claudije II i njegov brat Kvintila.
POVRATAK CARSTVA OD 270 – 295. GODINE AD
Aurelijan (270 – 274. godina AD)
U svojoj kratkoj vladavini uspeo je da povrati sve izgubljene teritorije od pre 259. godine. 271. godine napušta Dakiju i proširuje severne granice serijom pohoda, a isto tako i istočne provincije. 274. godine vraćene su i zapadne provincije. Kao posledica ovih dogadjaja proizvodnja novca je pojačana kovnicama u Lionu, Antiohiji i Serdici.
U Rimu je broj kovnica sveden sa 12 na 7 i one se još uvek označavaju rimskim ili grčkim brojevima. Pojava slova T u egzerku na jednoj seriji novca navodi na zaključak da je kovnica iz Milana prebačena u Ticinum. Aurelijan je uzeo svih osam mera novca koje je Rim koristio i napravio monetarnu reformu. Aureus koji je kovan u različitim težinama, ponovo je vraćen na regularnu težinu; približnu standardu iz ranijeg perioda.
Dupli denar – antoninijan je od vremena Galijena kovan od veoma lošeg metala (dešavalo se da srebra bude samo 4 %) tako da se skoro nije razlikovao od bronzanog novca, a sada je mnogo kvalitetniji i lepše izradjen, a teži 4 grama. Oznaka vrednosti mu stoji u egzerku i izražene su u rimskim ili grčkim brojevima. Posle reforme Aurelijan kuje i za caricu Severinu.
Probus (276 – 282. godina AD)
Pošto je Aurelijan pao kao žrtva vojne zavere senat proglašava Tacita, u već poznim godinama za cara no ovaj umire već sledeće 276. godine u Maloj Aziji , a na vlast stupa njegov brat Florijan koji je vladao svega nekoliko meseci, dok ga nije pobedio Probus, koji je bio komandant rimske vojske u Aziji.
Zlatni novac i novi bilon dupli denari kovanii su širom carstva u svim kovnicama koje nastavljaju aktivnost, kao i u vreme Aurelijana. Ranija tendencija da dupli denari imaju ograničen broj reversa, ustupaju mesto raznolikim reversima, koje nisu uvek ponavljale sve kovnice. Oznake kovnica evoluiraju u komplikovani sistem dodavanjem malih simbola poput munja, pletenica ili zvezda. Sol Invictus je redovna predstava, uglavnom prikazivan u vožnji kola, zatim Clementina Temporum, koji su primenjivali Tacit i Florijan i Restitutor Orbis. Tipična predstava cara je Virtus Probi Aug sa imperatorom koji nosi šlem sa perjanicom, detaljno ukrašeni štit na ruci i koplje preko ramena.
Dioklecijan (284 – 295. godina AD)
Kada je pobunjena armija smakla Probusa, na vlast dolazi jedan njen general, Carus, koji je proglašen za cara 282. godine i koji na mesto cezara namešta svoje sinove Karinusa i Numeriana. Kada je sledeće godine pošao u pohod protiv Persijanaca, obojicu je uzdigao u rank avgusta. Posle smrti Karusa i potom Numerijana, Dioklecijan je proglašen za njihovog zamenika, dok je Karinus koji je ostao na Zapadu, iako uspešan u borbama protiv Dioklecijana, ubijen 285. godine.
Dioklecijanova monetarna reforma iz 295/296 je jedna od najznačajnijih perioda u imperijskom kovanju. 285. godine Diokelcijan uzima Maksimijana za kolegu i suvladara i daje mu zapad na upravljanje. 293. godine imenuje Konstancija Hlora i Galerija za cezare i zamenike Maksimijanu i samome sebi. Sigurno eksperimentalni koraci ka reformi mogu se nazreti u različitim standardima po kojima je auresu kovan. Neki komadi imaju teoretsku težinu od 1/50 funte, što odgovara 6,55 grama, kao u Karakalinoj reformi, dok recimo oni iz Antiohije koji su označeni grčkim brojem su kovani po 1/60 funte (5.46 grama), a treća serija, isto iz Antiohije, koja ima broj O, čak na 1/70 funte (4.68 grama). Većina izdanja su dupli antoninijani. Dve nove kovnice su otvorene, u Trieru na zapadu i u Herakleji u Trakiji. Najčešće predstave su Jupiter, Dioklecijanov zaštitnik i Herkules, Maksimijanov zaštitnik. Kovnice na istoku i Balkanu ponavljaju neke od novijih inovacija, poput Clementina Temporum u Sisku, Concordia Militum u Herakleji, Kiziku i Antiohiji, koje takodje imaju tipove Jupitera i Herakula.
TETRARHIJE (296 – 313. godine AD)
Monetarne reforme koje je sproveo Dioklecijan 295/296. godine AD, uvode nov sistem kovanja, koji se sastoji od aureusa koji je kovan u težini od 1/60 funte i srebrni novčić koji je nosio oznaku XCVI što znači da je kovan na 1/96 libre srebra, a poznatiji je kao argentus (3.41 grama). Pored ovih kovan je i veliki srebrno bronzani novčić, poznatiji kao folis koji je težio 1/32 libre bronze (oko 10 grama) i moguće teoretski sestercijus od dva denara, pošto nekada nosi oznaku XXI. Mala bronza ima glavu sa zrakastom krunom na imperatorovoj glavi, oko 1/10 libre bronze (3 grama). Kovana je i serija sa lovorovim vencom na glavi imperatora i ima težinu od oko 1.3 grama. Pored već postojećih kovnica dodate su i nove u Londonu, Akvileji, Kartagi, Solunu i Serdiki i u Nikomedeji i Aleksandriji. Svi novčići nose oznaku kovnice sem kovnice u Londonu, koja ima oznaku samo na prvoj seriji.
U prvoj tetrarhiji sa Dioklecijanom i Maksimijanom kao avugstima i Konstantinom i Galerijem kao cezarima, aureusi imaju raznolike reverse od kovnice do kovnice, dok folisi recimo u početku imaju samo Genio Populi Romani revers. Kasnije se diferenciraju, pa tako u Rimu imamo Sacra Mon Urb Augg et Caess NN, moneta tipa, u Kartagi Salvis Augg et Caes Aucta Kart, dok u Ticinumu jedna druga vrsta.
305. godine Dioklecijan i Maksimijan abdiciraju u korist svojih cezara koji su proglašeni za avguste, dok su za nove cezare proglašeni Sever i Maksimin Daja. Kuje se folis u velikom broju. Tipovi Providentia Deorum Quies Augg odaju počasti penzionisanim avgustima. Za oba nova avgusta i cezara kovnice u Galiji i na istoku kuju folise sa reversima Genija, ali u centralnim i balkanskim kovnicama ima inovacija. Rim je kovao svoj Moneta tip sa skraćenim tekstom, a Kartaga je nastavila sa Salvis Augg et Caess Fel Kart tipom, dok su Ticinum i Akvileja kovali novac sa reversom Fides Militum za avguste i Virtus Augg et Caes nn za cezare, dok je u Sisku kovan novac sa počastima bogovima zaštitnicima Tetrarhije, tipovima Herculi Victori i Iovi Conservat.
Treća tetrarhija je zaživela 306. godina smrću Konstancija. Galerije postaje stariji avgust uz Severa kao novog avgusta. Konstantin koje se pridružio svom ocu Konstanciju u Britaniji je proglašen za Cezara da bi se stvorila tetrarhija sa Maksiminom. No jedinstvo ove tetrahije je uskoro narušeno. U oktobru 306. godine Maksencije, Maksimijanov sin je proglašen za Avgusta u Rimu i Maksimijan se aktivno vraća na vlast. Sever je poražen i ubijen u pokušaju da povrati Italiju. 307. godine Konstantin je proglašen za avgusta od Maksimijana, a kasnije iste godine Licinije je proglašen za novog avgusta na istoku. Maksiminovim usponom do ranka avgusta 310. godne dešava se da šest avgusta dele kontrolu nad rimskim carstvom.
Od 307. godine, kada se Maksencije posvadjao sa Maksimijanom, a ovaj prebegao kod Konstantina, italijanske kovnice kao i ona u Kartagi, kuju samo za Maksencija i njegovog deifikovanog sina Romula. 308. godine Maksencije je zatvorio kovnicu u Kartagi i otvorio novu u Ostiji. Poprilična izdanja aureusa su iskovana u Rimu i Ostiji sa počastima Herkulesu, Marsu, Viktoriji i vučici i blizancima.
Kovnice u Britaniji i Galiji, koje su kontrolisane od strane Konstantina, kuju u ovom periodu samo za njega i Maksimijana do njegovog smaknuća 310. godine. Srebro nije kovano, dok zlato jeste naročito nakon Maksencijevog poraza 312. godine na Milvijskom mostu, sa tipovima koji odaju počast Konstantinu kao restoratoru slobode. Na folisima kovanim na zapadu, tipovi novca sa predstavama genija nestaju pred glorifikacijom Marsa i Sola sa natpisom Soli Invicto Comiti.
Kovnice od Siska na istok, kuju u ime Galerija, Maksimina i od 308. godine za Licinija i imaju bolju predstavu u odnosu na Konstantinov novac na zapadu. Ovde su česte predstave u čast Jupitera, zaštitnika Maksimina i Galerija. Redukovani folis istočnjačkih kovnica posle propasti treće tetrarhije 306. godine ima varijante Genija, sa natpisom Genio Imperatoris i Genio Caesaris. Novac u čast Galerije, Galerijeve žene ima revers Veneri Victrici. Posle Galerijeve smrti 311. godine dodatni tipovi u čast Jupitera, Herkula i Sola su izdati.
Konstantinova dinastija (313 – 364. godine AD)
Maksiminova smrt u leto 313. godine ubrzo posle Licinijevog poraza ostavlja carstvo pod upravom dva avgusta, Konstantina na zapadu i Licinija na istoku. Posle gradjanskog rata 314. godine Licinije gubi kontrolu nad provincijama u Evropi, sem Trakije, a samim tim je izgubio kontrolu i nad kovnicama u Sisku i Solunu. Na zapadu kovnica u Ostiji je zatvorena 313. godine a nova je otvorena u Arlu u Galiji. Drugi gradjanski rat 324. godine ostavlja Konstantina kao jedinog vladara rimskog carstva. Izmedju dva rata, 317. godine Krispije i Konstantin II, Konstantinovi sinovi, kao i Licinije II sin Licinija bili su naimenovani za cezare. Promene u sistemu kovanja uključuju uvodjenje novog zlatnika 312. godine od strane Konstantina, koji je nazvan solid od 1/72 funte, odnosno 4.5 grama. Istočne kovnice nastavljaju da kuju teže aureuse do Konstantinove pobede nad Licinijem 324. godine. Bronza iz Konstantinovih kovnica i dalje kuje posvete Solu, ali ubrzo nakon postavljanja cezara Sol nestaje sa novca, ustupajući mesto Viktorijama; Victoriae Laetae Princ Perp, tipovi koji slave zakletve, kao i specijalni tip iz zapadnih kovnica Beata Tranqullitas.
313. godine težina bronzanog folisa pada na 1/96 libre bronze, odnosno 3.41 gram. Iste godine Konstantin počinje da kuje svoj novi zlatnik u zapadnom delu carstva, težine 1/72 libre.
Od 324 – 337, odnosno do smrti, Konstantin vlada samostalno, ali se novac kuje za mnogobrojne članove porodice. Krispije i Konstantin II su već na početku Konstantinove vladavine bili cezari dok su Konstancije II i Konstans postavljeni na to mesto 324 i 333. godine. Konstantinov nećak Delmacije, je postao cezar 335. godine a drugi nećak Hanibalijan, je imao titulu rex u istočnoj Maloj Aziji od tog vremena. Novac je kovan za Konstantinovu majku Helenu i pomajku Teodoru, kao i za ženu Faustu, sve dok nije ubijena, zajedno sa Krispijem 326. godine.
324. godine Konstantin počinje da kuje dva nova tipa srebrnog novca umesto argentusa. To su silikva težine 1/96 libre srebra, odnosno 3.41 grama i miliarenza težine 1/72 libre, odnosno 4.55 grama. Kovao je i zlatne multiple vrednosti 1.5, 2, 3 i više solida, kao i bronzane multiple vrednosti 2,3,4 i više silikvi. Ovaj novac nije bio u opticaju već je služio kao poklon visokim činovnicima, a vladar ih je darivao za svoj rodjendan i dan dolaska na presto.
Na bronzanom novcu je kovan odredjen broj tipova u svim kovnicama, a izdanja se razlikuju samo po oznakama mesta i radionice koja ih kuje. Kovnica u Londonu je zatvorena 326. godine, ona u Ticinumu 327. godine, ali je Konstantinopolj dobio kovnicu 325. godine. Kovanje u srebru je retko, ali se zlatni solidi kuju za sve carske osobe. Za cezare normalni revers je Princeps Iuventutis kao i serije Viktorija sa imenima i titulama, kao npr. Constantinus Caesar. Na bronzanom novcu koji je sada redukovan na 2,75 grama kuje se po mnogo definisanijoj šemi u svim kovnicama. Izmedju početka solo vladavine i posvećenja Konstantinopolja 330. godine, glavni tip i za imperatora, kao i za cezare je utvrdjena kapija kampa sa natpisom Providentiae Augg (Caess). Za Helenu je glavni revers Securitas Republice, a za Faustu figura imperatorke koja drži dvoje dece sa natpisom Spes Reipublicae.
Posle 330. godine bronzanom folisu je poslednji put smanjena težina i tada teži od 2.24 do 2.44 grama. Solid je takodje deljen na frakcije i one se nazivaju semisis koji je težak 2.25 grama i iznosi ½ solida i tremisis koji je 1/3 solida i teži 1.5 grama.
Posle Konstantinove smrti solidi su izdavani poprilično često, a tipovi variraju od kovnice do kovnice. Tako je u Trijeru armiji odavana počast tipom Marsa sa natpisom Virtus Exercitus Gall, a u Rimu i Konstantinopolju su kovani reversi Viktorija. Srebro postaje malo uobičajenije i kuje se u nekoliko denominacija, teški miliarens od 5,4 grama, laki miliarens od 4,5 grama i manji srebrni novčić, verovatno denar od 1/96 funte, odnosno 3.4 grama. Bronzani novac se nastavlja sa Gloria Exercitus tipom, kao glavnim reversom, dok je u nekim kovnicama kovan novac u čast Konstantina..
Posle smrti Konstantina II 340. godine nema toliko promena. Na zlatnom novcu dominiraju predstave Viktorije, kao i na manjim srebrnim denominacijama. U ovo vreme imperijalni avers menja titulu Imp(erator) u D(ominus) N(oster). Oko 348. godine, nova teža bronzana denominacija je uvedena sa težinom od 5 grama. Ovi komadi imaju na reversu natpis fel Temp Reparatio, sa različitim temama.
348. godine Konstancije II i njegov brat Konstans pokušavaju da izvrše veliku reformu bronzanog novca. Pored postojećeg folisa uvode i veći nominal legiran srebrom koji se zove majorina i teži 5.80 grama (oznaka mu je aes 2) i mali novac od bakra centenionalis od 2.66 grama (oznaka u literaturi aes 3)
350. godine uzurpator Magnencije zbacuje Konstansa i kuje novac u Galiji, Italiji i kratko u Sisku. Srebro je retko, ali je kovano dosta bronze u zapadnim kovnicama, uključujući i novu u Amienu. Pre nego što ga je Konstancije porazio 353. godine uveo je i novi veći bronzani novčić sa jednom od prvih hrišćanskih predstava, tkzv. Hi –Ro, monogram Hrista, okružen slovima Alfa i Omega. Kovnica u Amienu je zatvorena, dok je otvorena u Sirmiumu, a ona u Sisku, kratko vreme bila je pod vlašću uzurpatora Vetranija. Sirmijumska kovnica kuje solide sa skoro jedinom predstavom na reversu Gloria Reipublicae, odnosno kako Roma i Constantinopolis sede, držeći štit na kome beleže zakletve u vezi sa proslavom treće decenije vlasti dinastije Konstantina.
354. godine majorina se izbacuje iz upotrebe, ali se još povremeno kuje do 396. godine, kada je konačno i zakonom demonetizovana.
Kada je Konstantin Galski ubijen 354. godine, samo tri godine po naimenovanju za cezara, njegovo mesto je zauzeo njegov polubrat Julijan 355. godine. Pet godina kasnije vojska ga je proglasila za avgusta i zapadne kovnice su iskovale novac za njega, kao i za Konstancija, iako je on odbio da prihvati ovo naimenovanje. Sukob je izbegnut Konstancijevom smrću 361. godine. Solidi na zapadnim izdanjima Julijana nastavljaju revers Gloria Reipublicae, a najrasprostranjeniji tip solida je Virtus Exercitus Romanorum, sa vojnikom koji drži trofej i vuče zarobljenika. Srebrna miliarensia je takodje kovana, ali je ipak češća manja silikva od 2.3 grama.
Od 364. godine do dolaska Valentijana I i Valensa na vlast kovan je isključivo bakarni novac bez dodataka srebra.
Valentijanska i Teodosijanska dinastija (364 – 395. godine)
Julijan je poginuo 363. godine u toku kampanje protiv Persijanaca, pa je vojska proglasila Jovijana za imperatora. On zaključuje mir sa Persijancima, ali i sam umire nekoliko meseci kasnije početkom 364. godine. Na čelo imperije tada stupa Valentinijan I koji naimenuje svog brata Valensa za savladara i poverava mu istočne provincije na upravu.
Ponovo se otvara kovnica u Milanu, koja isključivo kuje zlato i srebro, a zatvara se Sirmijumska kovnica, krajem 364. godine. Monetarni sistem, pogotovo za zlato i srebro, je u principu onaj iz Konstantinovog perioda. U zlatu glavna moneta je solid, ali ima i retkih emisija semisa i 1 ½ scripuluma. Izdanja u srebru uključuju miliarensiu, i u teškom i u lakom izdanju, ali su one vrlo retka izdanja, jer je glavna jedinica silikva od 2 grama. U bronzi, veliki novčići Julijana i Jovijana, iako izdati na početku vladavine, uskoro nestaju i ustupaju mesto manjem novčiću koga ima poprilično.
Teme na reversima postaju još stereotipičnije i distanciraju se od komentarisanja aktuelnih dogadjaja. Zlatni novac, ipak, nastavlja da pokazuje veći varijetet dizajna, od kovnice do kovnice, dok srebrni i još više bronzani novac je ograničen na svega nekoliko tipova, koji se pojavljuju u svim kovnicama. Teme rekonstrukcije se pojavljuju na carskim tipovima sa natpisom Restitutor Reipublicae, što je odlika na mnogim denominacijama, na početku vladavina, ali je uskoro na silikvi zamenjena predstavom Urbs Roma na zapadu, a na manjoj bronzi Gloria Romanorum i Securitas Reipublicae.
Od 367. godina pa nadalje na novcu se pojavljuje i Gracijan, Valentinijanov sin, kao kolega imperatora. Kovnica u Arelati, kuje za Gracijana koji ima svoj tip novca, Gloria Novi Saeculi. Solidi nastavljaju da se kuje sa različitim reversima, najčešći tip na zapadu je onaj koji prikazuje imperatore kako sede sa Viktorijom iza njih i natpisom Victoria Augg.
Valentinijan umire 375. godine, a na njegovo mesto dolazi njegov mladji sin Valentinijan II, kao avgust.. To donosi vrlo malo promena na novcu, koje se uglavnom svode na promenu portreta i natpisa za novog imperatora. Valens umire 378. godine i na njegovo mesto dolazi Teodosije, koji dobija na upravu istok. Na zapadnim solidima preovladjuju Viktorije iz prošlog perioda, dok na novcu iz Konstantinopolja ima novi tip Concordia Auggg, na kome je prikazan Konstantinopolj kako sedi na tronu. Sličan tip se nalazi na silikvama na zapadu, pored postojećeg Urbs Roma i još jedan tip sa sedećom figurom Rome, ali natpisom Virtus Romanorum. Na bronzi, koja je slična velikim novčićima Julijanske reforme, pojavljuje se novi varijetet reversa, na kojima piše Reparatio Reipub i na kojem car podiže klečeću ženu, kao i Gloria Romanorum, sa carom u brodu kojim upravlja Viktorija.
383. godine Magnus Maximus, komandant trupa u Britaniji je proglašen za cara, prešao je u Galiju i porazio i ubio Gracijana. Za savladara je izabrao svog sina Viktora i oni su na kraju priznati kao avgusti na zapadu od Valentinijana II i Teodosija. Ovaj potonji je kasnije iste godine imenovao svog sina Arkadija za avgusta. 387. godine Maksimus je napao Italiju, ali ga je sledeće godine Teodosije pobedio kod Akvileje, a ubrzo potom Viktor je ubijen u Galiji. Na početku svog ustanka Magnus je na kratko otvorio Londonsku kovnicu, koja je potpisala svoj novac sa Aug, skraćenicom od imena Augusta, koje je London u to vreme nosio. Kovnica u Sirmijumu je već bila zatvorena, a ona u Siscii je zatvorena oko 387. godine. Zlato je manje kovano u ovom periodu, na zapadu je izdato nešto solida, dok je na istoku samo Konstantinopolj kovao zlatan novac. U ovom periodu uveden je novi novčić, nazvan tremisis, koji je vredeo 1/3 solida, sa reversnom predstavom Viktorije i natpisom Victoria Augustorum. Srebro je skoro isključivo, opet sa izuzetkom Konstantinopolja kovano na zapadu sa predstavama Konkordija i Virtus Romanoruma iz ranijih perioda.
Porazom Maksimusa i Viktora, Valentinijan II je zvanično naimenovan u avgusta na zapadu, dok su Teodosije i Arkadije vladali na istoku. Medjutim mir nije dugo trajao jer je Valentinijan II ubijen 392. godine, a Eugenije se proglasio za imperatora, kao poslednji od careva koji se aktivno zalagao za paganizam. Ubrzo je pod svoju kontrolu stavio ceo zapad i Italiju, a u kovnicama pod njegovom kontrolom se prvo kuje novac u ime Teodosije i Arkadija, ali on nikad nije priznat od strane Teodosija koji ubrzo osvaja Italiju i pobedjuje Eugenija 394. godine. Zbog smrti Valentinijana, Teodosije unapredjuju Honorija, svog mladjeg sina, u rank Avgusta. U toku kampanje Teodosije je otvorio kovnicu u Sirmijumu koja kuje solide sa Konkordijama.
Podela carstva (395 – 491 godine AD)
Teodosije umire 395. godine i ostavlja carstvo na upravu svojim sinovima Honoriju i Arkadiju. Iako je i ranije carstvo bilo deljeno, sada, usled novih političkih i vojnih okolnosti, podela postaje daleko realnija i vidljivija. Zbog stalnog opadanja zapada i neprestanih prodora varvara, koji konačno okupiraju te delove carstva, istočni carevi koji su uspeli da sačuvaju svoje teritorije se ponašaju superiornije u odnosu na svoje kolege sa zapada.
Na zapadu se kuju solidi samo u Italiji, uključujući i novu kovnicu u Raveni, gde je ujedno i premeštena prestonica. Postoji samo jedan tip reversa, sa natpisom Victoria Auggg koja prikazuje imperatora sa standardom i globusom, kako gazi zarobljenika. Kovani su i zlatni tremisi sa predstavama Viktorija sa pletenicom i palmom. Sve italijanske kovnice kuju za Arkadija i Honorija, ali za Teodosija II, Arkadijevog sina, koji je 402. godine, naimenovan za Avgusta kuje samo ravenska kovnica. Konstantin III, koga je Honorije prihvatio kao kolegu, 421. godine, kuje samo u Raveni i to solide. Srebrni novac je u opadanju, ali je uglavnom kovan u Italiji i za Arkadija i za Honorija.
Na istoku solidi za Arkadija i Honorija, a potom i za Teodosija II su kovani samo u Solunu i Konstantinopolju, sa reversima tipa sedeće figure Konstantinopolja i natpisom Concordia Augg(g). Na solidima iz istočnih kovnica na aversu portret uglavnom prikazuje mladu bistu imperatora sa šlemom i oklopom kako drži koplje i štit, dok zapadni solidi nastavljaju klasičan profil sa bistom. U ovom periodu Konstantinopolj praktično jedini izdaje serbro i to uglavnom silikve sa votivnim natpisima za Teodosija II. Bronza je kovana u svim istočnim kovnicama u raznim denominacijama. Široke emisije velike bronze za Arkadija i Honorija pokazuju cara sa kopljem i štitom kako ga kruniše Viktorija.
Od 425. do 455. godine na zapadu vlada Valentinijan III, dok na istoku vlada Teodosije II do 450. godine kada ga nasledjuje Marcijan. Sistem kovnica se smanjuje, delom zbog varvarskih invazija koje preuzimaju kontrolu nad brojnim kovnicama na zapadu, a delom i zbog loše ekonomske situacije na zapadu i istoku.
Na zapadu kovnice u Galiji, Lionu i Arletu, prestaju da kuju, dok iz Trijera imamo samo male novčiće, srebrne silikve i mala bronza za Valentinijana III. Praktično sav novac zapada je kovan u Rimu a postoje i izdanja solida iz Ravene. Oni zadržavaju tradicionalan natpis Victoria Auggg, ali kao tip pokazuju imperatora kako drži dugački krst i gazi zmiju. Tremisi su izdavani sa jednostavnim krstom u pletenici, kao i sa tradicionalnim Viktorijama.
Na istoku imperija izdaje velike emisije solida u Konstantinopolju. Medju najčešćim reversima, je dugački krst koji drži Viktorija sa votivnim natpisom Vot xx Mult xx i Roma koja sedi i legenda na kojoj piše Imp xxxxii Cos xvii Pp. Srebrni novac je relativno redak i uglavnom je iz Konstantinopolja. Bronzani novac, koji je isključivo u malim denominacijama na zapadu, kuje se u svim istočnim kovnicama. Uobičajeni reversi za Teodosija II uključuju još jedan tip Viktorije pored postojećih sa inskripcijom Concordia Aug i krstom u pletenici.
Novac Marcijana koji je nasledio Teodosija II 450. godine, je kovan u zlatu u Rimu i Raveni sa tipovima koji su korišćeni za Valentinijana III. Na istoku glavni revers na solidima je dugački krst, poduprt Viktorijom kao na novcu Teodosija II, ali sada sa natpisom Victoria Auggg, dok su tremisi koristili sada već standardnu predstavu na reversu, ili Viktoriju ili krst u pletenici. Srebrna izdanja su mala a na maloj bronzi jedini reversni tip je imperatorski monogram, nešto što je već uveo Teodosije II.
Posle Valentinijanove smrti 455. godine na zapadu sledi niz imperatora koji su potpuno beznačajni i ne vladaju veoma dugo. Promene na novcu su uglavnom promene imperatorskih bisti i titula. Poslednji rimski car bio je Romulus Avgustus (475/476. godina) i on je takodje izdavao stari tip Victoria Auggg.
Vizantijski novac
Anastazijevom reformom iz 498. godine (Anastazije vlada od 491 – 518. godine) obeležen je početak ranovizantijskog kovanja. I dalje se kuju solid (numizma) težine 4.45 grama (teoretski 4.54 grama) ½ solida semisis i 1/3 solida tremisis. Bakarni novac dobija nova svojstva uvodjenjem vizantijskog folisa sa oznakom M na reversu vrednosti 40 numija, težine 9,10 grama, polu folis sa oznakom K odnosno 20 numija, težine 4.54 grama i četvrt folisa sa oznakom I, odnosno 10 numija, težine 2,27 grama. U periodu od 498 – 512. godine folis teži 1/72 funte bakra, odnosno 9.10 grama. Reformom iz 512. godine njegova težina je udvostručena na 18-19 grama a uveden je i novi nominal pentanumij sa oznakom E na reversu, vredi 5 numija i težine je 1.13 grama ili 1/8 folisa.
Reforma 498. godine
1 solid ima vrednost 4 skripula, težak je 4.54 grama, od 24 karatnog zlata, vredi 10 funti bakra, odnosno 360 folisa. Jedna funta bakra ima 36 folisa.
Reforma 512. godine
1 solid=20 funti bakra. 1funta bakra ima 18 folisa, a jedan solid i dalje 360 folisa.
Justinijanova reforma (527-565 godine AD) iz 538. godine na aversu novca careva bista se prikazuje en face, (do tada je prikazivana u profilu), a na bakarnom novcu na reversu se javlja godina kovanja, odnosno vladavine cara.
615. godine car Iraklije (610 – 641. godine) uvodi novi srebrni nominal heksagram.
Na početku ranovizantijskog kovanja, pod Anastasijem I rade tri kovnice Konstantinopolj, Nikomedeja i Antiohija. U vreme Justina I (518 – 527. godine) proradili su i Solun i Kizik. Justinijan I (527 – 565. godina) je svojim osvajanjima povećao broj kovnica na nekih 12, uključujući i one s dugom tradicijom poput Aleksandrijske, Kartaginske i Rimske. Od Konstansa II (641 – 668. godina) broj kovnica pada na pet šest, da bi se od ranog IX veka kovalo samo u Konstantinopolju.
Kao ranovizantijsko kovanje uzima se period od 491 – 685. godine. Što se tiče predstava na novcu, u ovom periodu se teži prikazivanju cara i carice u nekoj vrsti vojničke odeće na aversu, dok se revers sastoji od personifikacija uglavnom Viktorije ili od predstava krsta i predstave Hrista i svetaca.
Justin I (518 – 527. godina)
Prati model koji je ustanovio Anastasije. Postoje tri denominacije u zlatu, solid, semisis, tremisis i nešto srebra kovani su samo u Konstantinopolju, dok je bronza kovana u Konstantinopolju, Antiohiji, Nikomedeji, Solunu i Kiziku. Na reversu solida je predstava Viktorije sa lica, koja drži dugački dugački krst i krst nad globusom, predstava koju će obilato ponavljati zapadna varvarska kraljevstva. Retki srebrnjaci imaju na aversu poprsje cara u profilu, a na reversu cara koji stoji NIMBATE (sa oreolom) i drži globus ili koplje i globus, s upisom Gloria Romanorum. U Konstantinopolju su kovani samo teži komadi u bronzi sa vrednošću M i K. Na retkim I komadima na aversu je stojeći car, a na reversu oznaka ČiČa Gliša flankirana oznakama radionice. Solun je kovao samo M, Nikomedeja i Kizik M i K, a Antionija sve četiri denominacije. Na E novčićima (5 numija) iz Antiohije na reversu oznaka E zauzima malo mesta, dok je veći deo Time iz Antiohije, u dvodelnom svetilištu sa bogom reke Orontesom kraj njenih stopala.
Justinijan I (527 – 565. godine)
Justin je usvojio svog nećaka Justinijana kao suvladara i njih dvojica su zajedno vladali od aprila do avgusta 527. godine, kada je Justin umro. Iz ove kratke vladavine ostalo je nešto malo zlata i srebra. U zlatu je jedino solid kovan. Revers je onaj od vladavine samog Justina, dok je na aversu predstava oba cara, što je novitet. Oni obojica sede, obojica sa oreolom, obučeni u duge odore i sa obema šakama na grudima ili sa globusom u levoj, a desnom na grudima. Bronza ima isti revers kao i solid, a kuje se u Konstantinopolju (M) i Antiohiji (K, E) Kada je ostao sam kao vladar, Justinijan je krenuo u osvajačke pohode i pokušao da obnovi nekadašnju rimsku imperiju, ne samo teritorijalno već i njene institucije. U početku zlato je kovano samo u Konstantinopolju. Semisis i Tremisis imaju svoje uobičajene predstave, a i solid je nastavio sa svojom predstavom cara malo udesno, sa kopljem i štitom na aversu i Viktorijom sa dugim krstom na reversu i krst nad globusom. Neki reversi imaju i Viktoriju na levo kako drži glbus i nad njim Čiča Glišu. Od 528. godine postoji i još jedan solid, koji na aversu ima natpis DN IVSTINI–ANVS PP AVG i cara koji sedi obučen u konzularnu odeću, dok je na reversu predstava dve Viktorije naspramno, izmedju njih dugi krst, a iznad svake od njih zvezda.
534. godine nakon pobede Velizara u severnoj Africi nad Vandalima iskovana je za tu priliku velika zlatna medalja u vrednosti od 36 solida, gde avers ponavlja predstavu sa prethodnih solida; bista cara u profilu (ali uvećana) sa natpisom DN IVSTINI-ANVS AVG, dok revers ima predstavljenu scenu trijumfa koja simbolizuje samu pobedu nad Vandalima i natpis
Kovnica u Kartagi
Kovnica u Kartagi otvorena je ponovo 534. godine i emitovala je i solide, malo različitog stila i nešto srebra sa zavetnim reversom ili reversom koji ima krst koji se završava kao slovo p i slova i, levo i desno od krsta.
534. godine javlja se i multipla od 4,5 solida sa uobičajenim aversom, bista cara u profilu i legenda, dok na reversu ima predstavu cara koji stoji na levo, u desnoj ruci drži globus sa Viktorijom, a u levoj laborum (hrišćanski steg sa simbolom Hi Ro) i legendu SECVRITAS REIPVBLICAE.
Rani bronzani novčići su imali uobičajeni carev profil na aversu i vrednost na reversu. Novi stil na bronzi javlja se 538. godine, a sastoji se u prikazivanju carevog poprsja potpuno sa lica na aversu, a i revers je pretrpeo izvesne promene. Od tada se javlja datum, odnosno godina vladanja cara (a samim tim i godina kovanja). Datum je predstavljen rečju anno koja je vertikalno upisana, a s leve strane je oznake vrednosti (M,K,I,E), dok se na desnoj strani nalazi odgovarajuća brojka.
Prema tome bronzani novac ima dve faze I od 527 – 538 i II od 538 – 565 godine. U prvoj fazi na aversu je bista cara u profilu, a na reversu je oznaka vrednosti, oznaka za kovnicu i radionicu. U drugoj fazi na aversu je bista cara en face, dok je na reversu ANNO, oznaka vrednosti, rimski brojevi (za godinu) i oznaka za kovnicu. Od 538. godine se i na solidu uočavaju promene. Na aversu je bista cara spreda u oklopu i sa štitom, dok je na glavi šlem sa perjanicom. u desnoj ruci je sfera sa krstom, i natpis DN IVSTINI-ANVS PP AVGUST. Na reversu je Viktorija spreda, u desnoj ruci drži dugi monogramatski krst, u levoj sferu s krstom i natpis VICTORI-A AVG GG i u egzerku COMOB.
Kartaginski komadi od 10 numija I, imaju Viktoriju s lica i upisanu reč VICTORIA, sa oznakom vrednosti X upisanom izmedju dve zvezde.
Kovnica u Solunu
Ova kovnica ne kuje bronzu ranijeg tipa, a posle 538. godine kuje bronzu sa malom vrednosti. IS – 16 numija, H – 8 numija, - 4 numije, - 3 numije i B – 2 numije.
Nakon velikog zemljotresa 528. godine, koji je razorio Antiohiju, gradu je promenjeno ime u Theoupolis, što od tada postaje oznaka za ovu kovnicu. Serija bronzanih novčića iz Antiohije pre 539. godine ima na aversu cara en face, koji sedi na tronu. Bronza iz Antiohije, kao i ona solunska ima čudne oznake vrednosti. - 33 numije- 12 numija - 6 numija - 3 numije.
Na malim bronzanim komadima sa Sicilije i revers ima krst i po jednu zvezdu u svakom uglu.
Justin II (565 – 578. godine)
U zlatu kuje solide od 20, 22 i 24 karata i semisise i tremisise.
Solidi od 24 karata na aversu imaju bistu cara frontalno, u oklopu i sa šlemom te natpis DN I-VSTI-NVS PP AVG, a na reversu je personifikacija Carigrada na prestolu, koji u levoj ruci drži krst, desno je natpis VICTORIA AVG GG. Na solidu od 22 karata je sve isto sem na reversu natpisa COMOD. Solid od 20 karata ima sve predstave iste, samo na reversu piše COMOB. Postoji i jedna posebna emisija novca koja na aversu ima dve frontalne biste, Justin II i Tiberije II Konstantin, natpis IVSTINI ET CONSTAN PP AVG, a na reversu Viktoriju, koja u desnoj ruci drži kruks monogramatika, odnosno monogramatski krst, a u levoj sferu sa krstom. U srebru je kovanje kao i kod Justinijana I, silikva, kod koje je sve isto samo je legenda GLORIA ROMANORUM.
U bronzi kuju kovnice u Kartagi, Siriji, Rimu, Konstantinopolju, Raveni, Kiziku, Antiohiji, Aleksandriji i Solunu. Na aversu su dve figure Justin i Sofija na prestolu. Justin drži krst, a Sofija skiptar. Natpis je DN IVSTINVS PP AVG. Na reversu je Viktorija koja sedi na oklopu i štitu i drži drugi štit na kome piše XXXX. Desno od toga je uspravno upisano ANNO.
U bakru su kovani folisi. Folis M ima na aversu dve figure sa ili bez krsta iznad glava. a na reversu slovo M, levo od njega vertikalno ANNO, desno i iznad krst, a ispod CON. Folis E ima na aversu monogram Justina i Sofije, a na reversu E i CON.
Sve do vladavine Mihaila VII (1071 god.) numizma se kovala od dobrog metala, dok nakon ove godine preti da postane elektrum, legura zlata i srebra. Početkom XI veka kuje se numizma deblje gradje, ali od 4 grama, uporedo sa onom od 4.5 grama, koja je pljosnata (skifat – scyphate oblikovan kao šolja, čunast). Uopšte od kraja XI do početka XIII veka, vizantijski novac je poznat po tom čunastom obliku.
Za vreme Aleksija I Komnina (1081 – 1118. godina) nestaje deblja numizma. Nadalje je kovano u zlatu, elektrumu, bilonu i bronzi. Semisis i temisis kovani su u zlatu, ali je njihovo kovanje prestalo u X veku. Kovanje u srebru je veoma retko. Glavni srebrni novac je težak 4.5 grama i zove se miliarensis, povremeno je kovan da bi ga Car Iraklije (610 – 641. godine) zamenio heksagramom teškim 6 grama. Konstantin V (741 – 775. godina) uvodi srebrnjak od 3 grama koji na reversu ima samo upis. Početkom XIII veka Andronik II (1282 – 1328 godine) uvodi srebrnjak koji kopira venecijanski grosso, groš. Od Jovana V (1341 – 1391. godine) srebrnjaci su pljosnati i od lošijeg srebra.